Ba người phụ nữ, một vòng lặp 6,706 km và bục toàn nữ đầu tiên tại một giải backyard ultra nước Anh

Đồng hồ ở Hardwick Estate, Derbyshire, điểm đúng mỗi giờ. Không còi khai cuộc vang dội, không khán đài phủ kín cờ. Người chạy bước ra vạch xuất phát, hoàn thành vòng lặp dài 6,706 km, rồi quay về chiếc ghế nhựa của mình và ngồi chờ. Khoảng 40 tới 45 phút sau, họ lại đứng dậy.

Giải Rasselbock Backyard Ultra có 141 người đăng ký. Khoảng 30 phụ nữ, 111 nam giới. Sau hơn một ngày chạy xuyên màn đêm, khi mỗi vòng lặp lấy đi thêm một người, ba người cuối cùng còn trụ lại trên đường chạy đều là phụ nữ.

45 phút bên lề sân cỏ, một đời không bao giờ cũ. Trong thể thức này, quãng thời gian giữa hai vòng lặp không phải là nghỉ ngơi. Đó là nơi cuộc đua thực sự diễn ra: ăn, thay tất, chườm đá, ngủ gật vài phút, và tự thuyết phục bản thân đứng dậy khi tiếng đồng hồ điểm. Trên khán đài nước Nga, tôi nghe thấy nhiều ghế trống mang tên phụ nữ. Ở Hardwick, chỗ trống duy nhất là những chiếc ghế nhựa vừa bị bỏ lại bởi người vừa dừng bước.

Thể thức mà chỉ một người được công nhận về đích

Backyard ultra vận hành theo nguyên tắc khác hẳn một cuộc đua đường dài thông thường. Mỗi giờ, đúng phút, toàn bộ người còn lại phải có mặt ở vạch xuất phát. Ai vắng mặt, người đó kết thúc hành trình. Vòng lặp ở Hardwick dài 4,16 dặm, tương đương 6,706 km. Duy trì đủ 24 vòng trong 24 giờ đồng hồ, người chạy chạm mốc 100 dặm, tức 160,9 km. Phần thưởng chính thức chỉ dành cho người cuối cùng còn đứng trên đường chạy.

Mọi người còn lại, về mặt kỹ thuật, đều bị ghi nhận là DNF — không hoàn thành. Bục ba người mà báo chí nhắc tới là quy ước của cộng đồng chạy bộ, ghi nhận ba vận động viên trụ lại lâu nhất, chứ chưa từng được luật hóa thành một hạng mục thi đấu.

Ý tưởng về thể thức này gắn với truyền thống của Big's Backyard Ultra ở Tennessee (Mỹ), nơi Lazarus Lake — người đứng sau giải Barkley Marathons — đặt ra luật chơi. Từ đó, các giải backyard ultra lan ra khắp châu Âu, châu Úc và một số nước châu Á. Đặc điểm chung: không có suất tham dự theo thành tích, không xếp hạng thế giới, không nằm trong hệ thống quản lý của World Athletics. Đây là sân chơi của cộng đồng, vận hành bằng lệ phí đăng ký.

Hardwick Estate thuộc quyền quản lý của National Trust, tổ chức bảo tồn di sản lớn nhất nước Anh. Ngôi nhà Hardwick Hall gắn với Bess of Hardwick, một quý tộc nữ quyền lực thời Tudor. Matt Dillon, đại diện khu di sản, nói với truyền thông địa phương rằng việc ba phụ nữ chiếm trọn ba vị trí cao nhất tại một địa điểm mang tên một người phụ nữ quyền lực là điều đáng nhớ.

Tốc độ 8 phút 57 giây mỗi km và cái bẫy của sự lặp lại

Mỗi vòng lặp 6,706 km phải hoàn thành trong một giờ, đồng nghĩa tốc độ tối thiểu khoảng 8 phút 57 giây cho mỗi km. Nhìn vào bảng tốc độ, đây là vùng chạy nhẹ nhàng với bất kỳ ai tập luyện nghiêm túc.

Sự khắc nghiệt nằm ở số lần lặp lại. Một vận động viên chạy 100 km đường trường có thể nghỉ, thay đổi nhịp, tăng tốc ở đoạn cuối. Người chạy backyard ultra không có quyền đó. Cứ mỗi 60 phút, đồng hồ lại trở về vạch xuất phát. Không có chuyện chạy nhanh hơn để về sớm nghỉ nhiều — chạy nhanh chỉ khiến vòng sau khó hơn.

Sự khác biệt căn bản so với một giải 100 dặm đường mòn nằm ở chỗ: trong giải đường mòn, thời gian là dòng chảy liên tục và người chạy có thể tích lũy lợi thế. Một người chạy nhanh ở 60 km đầu có thể chậm lại ở 40 km cuối mà vẫn về đích. Ở backyard ultra, không ai tích lũy được gì. Mỗi giờ là một lần bắt đầu lại, và không có khoảng đệm nào được chuyển sang giờ tiếp theo.

Người thắng cuộc chạy nhiều hơn người về nhì đúng một vòng lặp. Người về nhì dừng lại khi không thể đứng dậy ở giờ thứ N; người về nhất bước tiếp thêm 6,706 km nữa. Trong phần lớn các giải điền kinh, khoảng cách giữa nhất và nhì được đo bằng giây. Ở đây, nó được đo bằng 6,706 km và một giờ đồng hồ.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các giải chạy bộ của tôi, ba yếu tố quyết định ở thể thức này là kỷ luật giữ nhịp, khả năng chịu đựng thiếu ngủ, và chất lượng đội hỗ trợ. Trong đó, yếu tố thứ ba ít được nhắc nhất nhưng lại mang tính quyết định. Đội hỗ trợ ở backyard ultra không hô hào. Họ chuẩn bị thức ăn ở nhiệt độ phù hợp, đặt sẵn tất khô, kiểm tra tình trạng bàn chân, và biết khi nào nên im lặng.

Về đêm, bài toán đổi hình dạng. Nhiệt độ xuống, cơ thể hạ thân nhiệt nhẹ sau mỗi lần dừng, và não bộ bắt đầu đưa ra những tín hiệu sai. Hiện tượng vi ngủ xảy ra khi người chạy vẫn đang bước đi nhưng mất ý thức trong vài giây. Đó là lúc vòng lặp trở thành một nghi thức: ra vạch, chạy, về, ăn, đứng dậy.

Vòng lặp cũng tạo ra một cấu trúc xã hội đặc biệt. Mỗi giờ, toàn bộ đối thủ lại đứng cạnh nhau ở cùng một vạch xuất phát. Không ai bỏ xa ai. Sự loại trừ diễn ra công khai, trước mặt mọi người, và không có chỗ để giấu sự suy sụp. Ở thể thức này, người ta không thắng bằng cách bỏ lại phía sau, mà bằng cách chịu đựng lâu hơn.

Nhìn bảng tỷ số, tôi học được cách đọc những gì không được ghi. Kết quả của Rasselbock Backyard Ultra không có tên vận động viên, không có số vòng, không có tổng thời gian. Thứ duy nhất được ghi lại là thứ tự ba người trụ lại cuối cùng.

Điều đó khiến việc đánh giá đẳng cấp chuyên môn trở nên bất khả thi. Không ai trong số ba người phụ nữ được nêu tên. Không có thông tin về quãng đường họ hoàn thành, số vòng họ chạy, hay thành tích cá nhân trước đó. Chúng ta biết họ giỏi hơn 138 người còn lại ở một giải đấu cụ thể, và chỉ có vậy.

21% suất đăng ký, 100% bục cao nhất

Điểm đáng chú ý nhất của giải không nằm ở thứ tự trên bục. Nó nằm ở cấu trúc trường đua. Trong 141 người đăng ký, phụ nữ chiếm khoảng 30 suất, tương đương 21%. Nam giới chiếm 111 suất, tương đương 79%.

Nói cách khác, nhóm chiếm một phần năm trường đua lại chiếm trọn ba vị trí cao nhất. Đây là kiểu kết quả lệch pha giữa tỷ lệ tham dự và tỷ lệ thành tích.

Tôi không cho rằng sự việc này phản ánh một khoảng cách thể lực bị đảo ngược. Thể thức backyard ultra có một đặc điểm kỹ thuật đáng lưu ý: nó không đòi hỏi sức mạnh bùng nổ, tốc độ đỉnh, hay khả năng tăng tốc. Nó đòi hỏi sự bền bỉ trong dài hạn, khả năng phân bổ năng lượng, và mức độ chịu đựng đau mạn tính. Ở nhóm yếu tố đó, khoảng cách giới tính trong thể thao sức bền thu hẹp đáng kể so với các cự ly tốc độ.

Nói cách khác, thể thức càng ít phụ thuộc vào sức mạnh đỉnh, càng ít lợi thế cho nam giới.

Tỷ lệ phụ nữ trong các giải siêu đường dài ở Anh đã tăng đều trong nhiều năm, và mức 21% trường đua của Rasselbock nằm trong xu hướng đó. Điều đáng nói là xu hướng tham dự và kết quả thi đấu vận hành theo hai tốc độ khác nhau: số lượng nữ tăng chậm, nhưng khi đã có mặt, họ không còn ở vị trí lót đường.

Bục toàn nữ: thành tích, hay tuyên bố của ban tổ chức?

Cần tách bạch hai lớp thông tin. Lớp thứ nhất là kết quả thi đấu: ba người phụ nữ trụ lại cuối cùng ở một giải backyard ultra. Đây là dữ kiện quan sát được.

Lớp thứ hai là tuyên bố “bục toàn nữ đầu tiên của nước Anh”. Tuyên bố này xuất phát từ ban tổ chức giải, không kèm theo bất kỳ cơ quan đăng ký độc lập nào, không có liên đoàn điền kinh xác nhận, và không có hệ thống dữ liệu quốc gia nào về thành phần bục của các giải backyard ultra để đối chiếu. Nước Anh không có cơ quan quản lý thống nhất cho thể thức này.

Điều đó khiến tuyên bố trên mang tính tự công bố. Nó có thể đúng, và nhiều khả năng là đúng, nhưng nó không thể kiểm chứng từ dữ liệu công khai.

Có một chi tiết đáng chú ý hơn về mặt cấu trúc thông tin. Trong bản tin gốc, phần dành cho Bess of Hardwick và khu di sản Hardwick Hall chiếm tỷ trọng lớn hơn phần dành cho chính cuộc đua. Trọng tâm câu chuyện nghiêng về địa điểm và lịch sử, trong khi ba vận động viên không được nêu tên. Một khi ba người tạo nên cột mốc lịch sử không được gọi tên, thứ được tôn vinh là sự kiện, chứ không phải con người.

Tôi đọc chi tiết này như một dấu hiệu về mô hình kinh doanh của thể thao phong trào. Các giải chạy quần chúng phối hợp với khu di sản quốc gia để tạo ra hai dòng giá trị cùng lúc: giá trị thể thao cộng đồng, và giá trị du lịch địa điểm. Với ban tổ chức, một địa điểm di sản mang lại sức hút mà sân vận động thông thường không có.

Điều đáng cân nhắc: nếu ba người đàn ông chiếm trọn ba vị trí cao nhất, sự việc có được đưa tin không? Nhiều khả năng là không. Giá trị tin tức của kết quả này đến từ yếu tố giới, chứ không đến từ chất lượng chuyên môn. Đó là thực tế của truyền thông thể thao, và cũng là lý do những cột mốc kiểu này thường sống ngắn.

Một sự kiện đơn lẻ không tạo nên một xu hướng quốc gia. Bục toàn nữ ở một giải 141 người là dữ liệu, không phải kết luận. Muốn biết nước Anh có thực sự thay đổi, cần nhìn vào ba đến năm mùa giải liên tiếp, và cần nhìn vào tỷ lệ phụ nữ ở vạch xuất phát, chứ không chỉ ở bục.

Điều đang thay đổi, và điều cần đo lại

Khi sân vận động trống rỗng, những tiếng nói bình thường bỗng trở thành thủ lĩnh. Ba người phụ nữ ở Hardwick không nổi tiếng. Họ không có hồ sơ thi đấu công khai trong bản tin, không được gọi tên. Họ chỉ đơn giản là những người đứng dậy khi tiếng đồng hồ điểm, lâu hơn 138 người khác.

Tỷ lệ 21% suất đăng ký của phụ nữ trong một giải siêu đường dài đáng theo dõi dài hạn hơn so với một bục toàn nữ đơn lẻ. Nếu những giải tiếp theo duy trì tỷ lệ phụ nữ trên 20% trường đua, chúng ta sẽ có cơ sở để nói về một sự dịch chuyển thật.

Ở Việt Nam, các giải chạy siêu đường dài vẫn là sân chơi có tỷ lệ nữ tham gia khiêm tốn. Điều thiếu không phải là vận động viên nữ đủ khả năng, mà là hệ thống giải đấu để họ xuất hiện, và cách truyền thông gọi tên họ khi họ xuất hiện.

Trong bóng đá nữ, không có ngày nghỉ, chỉ có những câu chuyện chưa kể. Ở đường chạy siêu dài, điều đó cũng đúng.