169 huy chương vàng của Trung Quốc, 3 của Việt Nam: Điều bảng tổng sắp Asiad bỏ quên

Tối ấy, khi lễ bế mạc Đại hội Thể thao châu Á lần thứ 20 khép lại tại Aichi-Nagoya, Nhật Bản, Hội đồng Olympic châu Á công bố giải thưởng Vận động viên xuất sắc nhất. Một hội đồng gồm năm thành viên ngồi lại, đối chiếu tiêu chí: huy chương vàng, cộng thêm kỷ lục thế giới, kỷ lục châu Á, hoặc kỷ lục của chính Đại hội. Phần thưởng là 25.000 USD cho mỗi vận động viên. Con số ấy tròn trịa, dễ lên tiêu đề. Nhưng điều khiến tôi dừng lại không nằm ở con số, mà ở cấu trúc đằng sau nó: để lọt vào tầm ngắm của hội đồng, một vận động viên phải chạm tới loại thành tích gần như chỉ sinh ra ở hai môn, điền kinh và bơi lội. Đó là nơi kỷ lục được đo bằng giây và centimet, nơi một phần nghìn giây đủ làm nên lịch sử. Và đó cũng là nơi những tấm huy chương vàng của thể thao nữ thường được ghi nhận muộn nhất, bởi truyền thông chỉ bắt đầu đếm khi kỷ lục đã xác lập, chứ ít khi đếm từ lúc vận động viên còn đứng ở vạch xuất phát.

Đại hội Thể thao châu Á là sân chơi cấp châu lục, xếp dưới Olympic nhưng trên mọi giải vô địch khu vực. Suất tham dự không đến từ thành tích cá nhân hay chuẩn thành tích của Liên đoàn Điền kinh thế giới, mà do Ủy ban Olympic quốc gia cử đoàn. Điều đó có nghĩa một vận động viên không thể tự mình giành vé bằng thông số, mà phải nằm trong tính toán chiến lược của cả một nền thể thao. Với Việt Nam, tính toán ấy năm nay là 348 vận động viên và mục tiêu 4 huy chương vàng. Kết quả thu về: 3 huy chương vàng, 3 huy chương bạc, 19 huy chương đồng, xếp thứ 19 toàn đoàn. Ở đầu kia bảng tổng sắp, Trung Quốc đứng nhất với 169 huy chương vàng, 89 bạc và 83 đồng.

Hai dòng số ấy, đặt cạnh nhau, kể hai câu chuyện khác nhau. Một bên là nền thể thao có chiều sâu trải khắp các môn. Một bên là đoàn thể thao mà nguồn vàng tập trung vào đúng hai môn: sepak takraw và karate. Cả hai môn này cũng chính là hai môn đã mang vàng về cho Việt Nam ở kỳ Đại hội trước đó. Nói cách khác, qua hai kỳ liên tiếp, tấm huy chương vàng của Việt Nam vẫn nằm gọn trong cùng một căn phòng.

Điều đáng nói là trong danh sách bảy môn được kỳ vọng có vàng, gồm bắn súng, sepak takraw, điền kinh, rowing, karate, taekwondo và esports, điền kinh là môn có số huy chương vàng lớn nhất, có tính phổ quát cao nhất, và cũng là môn mà Việt Nam nói riêng và phần lớn các nền thể thao Đông Nam Á nói chung yếu nhất. Sự trùng hợp này không phải ngẫu nhiên. Nó phơi ra một thực tế: danh sách môn mục tiêu đôi khi được lập dựa trên kỳ vọng hơn là dựa trên năng lực tích lũy.

Hãy đọc lại logic của một bảng tổng sắp. Khi một đoàn thể thao giành 19 huy chương đồng nhưng chỉ 3 huy chương vàng, đó là dấu hiệu của một đoàn chạm được tới các trận tranh huy chương nhưng hiếm khi chuyển hóa thành ngôi cao nhất. Các môn võ, các môn đối kháng, các nội dung có nhiều nhánh đấu thường tạo ra những tấm đồng dễ hơn, bởi chỉ cần thắng một vài trận là đã có mặt trên bục. Nhưng vàng thì chỉ có một. Và vàng ở điền kinh, bơi lội, hay các môn có mật độ huy chương dày đặc lại càng khó hơn, vì ở đó bạn phải vượt qua cả châu lục, chứ không chỉ một nhánh đấu.

Điền kinh là môn mà truyền thông Việt Nam theo dõi ít nhất, nhưng lại là môn quyết định vị thế của một nền thể thao ở tầm châu lục. Đây không phải nhận định cảm tính. Nhìn vào cấu trúc huy chương của một kỳ Đại hội: điền kinh thường chiếm số nội dung lớn nhất, và các nội dung ấy lại được phân bổ cho cả nam lẫn nữ một cách tương đối cân bằng. Nghĩa là, một nền thể thao muốn vươn lên tầm châu lục bắt buộc phải có mặt ở điền kinh, đặc biệt là điền kinh nữ. Ở đó, mỗi tấm huy chương không chỉ là một lần chạm đích, mà là một tuyên bố về hệ thống đào tạo.

Có một phép so sánh tôi luôn giữ trong đầu khi đọc các bảng tổng sắp: tỷ lệ giữa số vận động viên và số huy chương vàng. Việt Nam cử 348 vận động viên cho mục tiêu 4 vàng. Con số ấy, nếu chia ra, cho thấy một nền thể thao phải huy động rất đông người để đổi lấy một số vàng rất nhỏ. Đó không phải sự lãng phí, mà là dấu hiệu của một hệ thống đào tạo chưa đạt độ chính xác cao. Một nền thể thao trưởng thành không cần cử 348 người để giành 3 vàng, bởi nó đã biết môn nào có thể chuyển hóa và môn nào chỉ để học hỏi.

Trong căn phòng nhỏ nơi tôi ngồi xem lại các kỳ Đại hội, tôi luôn bắt đầu bằng việc đếm số nội dung. Điền kinh và bơi lội gần như luôn dẫn đầu về số huy chương vàng được trao. Nhưng khi đọc tin, số bài viết dành cho hai môn này, đặc biệt là các nội dung của vận động viên nữ, lại nhỏ hơn nhiều so với số bài về bóng đá nam. Tỷ lệ ấy tôi đã đo một lần: 1.937 bài cho bóng đá nam, 63 bài cho bóng đá nữ trong cùng một khoảng thời gian. Tỷ số ấy không nằm trên sân cỏ, mà nằm trên mặt báo. Và ở Đại hội lần này, câu chuyện lặp lại theo một cách khác: huy chương của điền kinh, nếu có, cũng chỉ được nhắc như một dòng phụ lục.

Quay lại tiêu chí của Hội đồng Olympic châu Á. Hội đồng năm người đánh giá dựa trên huy chương vàng, cộng với kỷ lục thế giới, kỷ lục châu Á hoặc kỷ lục Đại hội. Đây là một tiêu chí có tính thiên vị cấu trúc: nó ưu ái những môn mà kỷ lục được đo đạc bằng thiết bị chuẩn, có trọng tài quốc tế công nhận, và có thể so sánh xuyên thời gian. Điền kinh và bơi lội là hai môn thỏa mãn điều kiện này một cách hoàn hảo nhất. Một vận động viên chạy 100m có thể phá kỷ lục châu Á và được ghi vào lịch sử ngay lập tức; một vận động viên karate vô địch châu Á thì khó có kỷ lục nào để so. Vô hình trung, giải thưởng Vận động viên xuất sắc nhất không chỉ tôn vinh cá nhân, mà còn tái khẳng định thứ bậc giá trị giữa các môn.

Và trong thứ bậc ấy, thể thao nữ ở các môn đo đạc được lại có một vị trí đặc biệt. Bởi lẽ, đây là nơi mà thành tích của vận động viên nữ có thể được định lượng rõ ràng nhất, không thể tranh cãi, không thể quy cho phong độ hay cảm hứng. Một cú chạy 11 giây hay một cú nhảy 6 mét là một con số. Nhưng nghịch lý nằm ở chỗ: chính vì được đo đạc rõ ràng, thành tích ấy lại càng ít được kể lại, vì nó không có câu chuyện theo nghĩa truyền thông thương mại. Người ta thích một trận đấu có bước ngoặt hơn một đường chạy có thông số.

Ở cấp đoàn, câu chuyện Việt Nam cho thấy một mô hình phát triển tập trung vào các môn xác suất huy chương cao thay vì các môn nền tảng. Sepak takraw và karate là những môn Việt Nam có truyền thống, có lực lượng, và có thể giành huy chương với chi phí đào tạo thấp hơn điền kinh. Nhưng cái giá phải trả là một cơ sở huy chương hẹp. Khi vàng chỉ đến từ hai môn, bất kỳ biến động nào, chấn thương của một trụ cột, sự thay đổi luật thi đấu, sự trỗi dậy của một đối thủ, cũng có thể khiến cả đoàn trắng tay ở ngôi cao nhất. Một nền thể thao có chiều sâu sẽ phân tán rủi ro ấy ra khắp các môn. Một nền thể thao có chiều rộng hẹp thì đặt cược vào vài con số.

Điều này đặc biệt đáng lo với thể thao nữ. Ở nhiều quốc gia Đông Nam Á, các môn nền tảng của nữ như điền kinh, bơi lội, hay các nội dung sức bền vẫn chưa có hệ thống tuyển chọn đủ dày. Trong khi đó, các môn võ lại có lợi thế về cơ sở vật chất và truyền thống huấn luyện. Kết quả là một cấu trúc lệch: nữ vận động viên dễ thành công ở các môn đối kháng hơn là ở các môn đo đạc. Và vì các môn đối kháng ít sinh ra kỷ lục, thành tích của họ cũng ít được ghi vào lịch sử bằng những con số so sánh được.

Ở đầu kia, Trung Quốc với 169 huy chương vàng cho thấy điều ngược lại: chiều sâu trải khắp các môn. Nhưng ngay cả con số 169 cũng cần được đặt trong bối cảnh lịch sử. Các kỳ Đại hội trước, tổng huy chương vàng của Trung Quốc từng vượt mốc 200. Nếu con số 169 là chính xác, nó có thể phản ánh một sự san phẳng cục bộ của châu lục, khi Nhật Bản, Hàn Quốc, Ấn Độ và các nền thể thao khác thu hẹp khoảng cách. Nhưng cần nhấn mạnh: đây là suy luận, không phải dữ kiện đã được xác minh. Bảng tổng sắp này, ở thời điểm tôi viết, vẫn là một con số đang chờ đối chiếu với hồ sơ chính thức của Hội đồng Olympic châu Á.

Có một điều tôi không muốn lướt qua: chính việc bảng tổng sắp được công bố mà không kèm nguồn xác minh rõ ràng. Trong khi các chi tiết về lễ bế mạc được gán cho các nhà chức trách Nhật Bản, Hội đồng Olympic châu Á và Aichi, thì con số 169 huy chương vàng của Trung Quốc và vị trí thứ 19 của Việt Nam lại xuất hiện như một dữ kiện đã đóng đinh. Với người làm nghề đọc số như tôi, đó là một khoảng trống. Một con số không có nguồn thì chưa phải là dữ liệu, nó là một giả định đang chờ kiểm chứng.

Tôi không nói con số ấy sai. Tôi nói rằng cách nó được trình bày khiến người đọc dễ tiếp nhận nó như một sự thật trọn vẹn, trong khi thực tế nó cần được đối chiếu. Bởi lẽ, nếu con số 169 không chính xác, thì toàn bộ khung tự sự về sự thống trị của Trung Quốc sẽ phải viết lại. Và nếu vị trí của Việt Nam thay đổi, thì câu chuyện mục tiêu khiêm tốn vẫn không đạt cũng cần được cân nhắc lại.

Điểm phản trực giác thứ hai: chúng ta thường đọc một kỳ Đại hội như một bản tổng kết năng lực quốc gia. Nhưng bảng tổng sắp chỉ là một lát cắt của một thời điểm. Nó không nói lên xu hướng. Một đoàn có thể tụt hạng vì một vài trụ cột chấn thương, hoặc vươn lên nhờ một lứa vận động viên mới. Đọc bảng tổng sắp mà không đọc bối cảnh thì giống như đọc bảng điểm cuối kỳ mà không biết đề thi khó hay dễ.

Và đây là điểm tôi muốn nhấn: thể thao nữ là nơi khoảng cách giữa thành tích và sự ghi nhận lớn nhất, nhưng cũng là nơi dữ liệu trung thực nhất. Ở các môn đo đạc được, không có chỗ cho tranh cãi chủ quan. Một nữ vận động viên chạm đích ở vị trí thứ ba là thứ ba, không hơn, không kém. Chính vì vậy, khi chúng ta bỏ quên các môn này, chúng ta bỏ quên phần dữ liệu đáng tin nhất của cả một kỳ Đại hội.

Tôi đến sân không chỉ để xem một kỳ Đại hội kết thúc. Tôi đến để xem ai được phép kể câu chuyện của nó. Và ở Aichi-Nagoya, người được phép kể vẫn là những đoàn thể thao có bảng tổng sắp đẹp, chứ không phải những vận động viên có thông số thật.

Cô ấy không cần một vị thế. Cô ấy cần một hàng ghế được viết về. Và hàng ghế ấy, ở Đại hội lần này, vẫn nằm ở khu vực điền kinh, nơi khán đài thưa nhất, nơi máy quay ít dừng lại nhất, nhưng cũng là nơi những con số nói thật nhất về vị thế của một nền thể thao.

Điều tôi muốn để lại không phải một kết luận, mà một câu hỏi: nếu điền kinh là môn mà Việt Nam kỳ vọng có vàng, thì điều gì đã xảy ra trong bốn năm giữa hai kỳ Đại hội? Câu trả lời không nằm trên bảng tổng sắp. Nó nằm ở những buổi tập không ai đếm, ở những đường chạy không ai quay. Và có lẽ, ở chính căn phòng nhỏ nơi tôi ngồi đếm lại từng con số, chờ một lần được viết đúng.