Bóng chuyền Việt Nam và khoảng trống dữ liệu sau mỗi tiếng còi

Đêm chung kết giải bóng chuyền vô địch quốc gia, nhà thi đấu tỉnh chật kín. Tỷ số 22-22 ở set thứ tư. Pha bóng quyết định: chủ công đội chủ nhà đập bóng sát tay chắn biên, bóng bay ra ngoài. Trọng tài chính thổi còi, tay chỉ về phía đội khách — bóng ra ngoài, không chạm tay. Khán đài gần như nổ tung. Đội chủ nhà khiếu nại, nhưng nhà thi đấu không có hệ thống phán quyết bằng video. Không một khung hình nào để chiếu chậm. Trọng tài bàn cúi xuống ghi biên bản, và trận đấu tiếp tục. Tôi ngồi trên khán đài, sổ tay mở, ghi lại giây thứ mười bốn của pha bóng đó. Trong đầu tôi, tình huống này có ít nhất bốn điểm cần đối chiếu: vị trí chân của chủ công lúc tiếp đất, điểm chạm bóng, hướng bay của quả bóng, và góc nhìn của trọng tài biên số hai. Bốn điểm, không điểm nào được lưu lại bằng một góc máy đủ chuẩn. Bóng chuyền Việt Nam đang ở giai đoạn mà tranh cãi trọng tài nhiều lên mỗi mùa. Giải vô địch quốc gia có hàng chục đội nam và nữ tham dự, thi đấu vòng tròn tính điểm, mỗi trận tối đa năm set. Luật thi đấu theo điều lệ FIVB, nhưng việc áp dụng tại sân lại phụ thuộc vào năng lực tổ chức của từng ban. Hệ thống phán quyết bằng video mới được thử nghiệm ở vài giải lớn, chưa phủ đều. Hệ quả là cùng một tình huống chạm tay, đội này được xử có lợi, đội khác thì không, tùy vào nhà thi đấu có mấy góc máy. Điều lệ FIVB quy định rõ quyền khiếu nại: chạm tay chắn, bóng trong hay ngoài sân, chạm lưới, và lỗi vị trí. Nhưng quyền khiếu nại chỉ có giá trị khi có hệ thống video. Không có video, khiếu nại chỉ còn là lời nói. Và lời nói thì không được ghi vào biên bản dưới dạng bằng chứng. Tôi bị đuổi vì đọc đúng điều lệ. Cũng may, có những thứ phải đứng ngoài cửa mới thấy rõ. Nhìn một trận bóng chuyền bằng mắt thường, ta thấy những pha đập uy lực. Nhìn bằng dữ liệu, ta thấy hệ thống. Tỷ lệ đập thành công của một chủ công, số lần chắn bóng mỗi set, tỷ lệ giao bóng ăn điểm trên lỗi giao, tỷ lệ chuyền một hoàn hảo, số lần cứu bóng — đó là những chỉ số tối thiểu để đánh giá một trận đấu. Ở phần lớn các giải trong nước, những chỉ số này không được ghi đủ. Ban tổ chức ghi điểm số, ghi thẻ, ghi thời gian, nhưng không ghi chất lượng tiếp xúc bóng. Không có dữ liệu tiếp xúc, phân tích chiến thuật chỉ còn là cảm nhận. Một đội chơi bóng nhanh, phối hợp chắn hai người, hay dựa vào chủ công biên, đều cần số liệu để chứng minh. Không có số liệu, người ta tranh cãi bằng niềm tin. Một pha bóng nhanh ở vị trí số ba có thể là bài bản, cũng có thể là may mắn. Chỉ có tỷ lệ thành công qua nhiều trận mới phân biệt được hai điều đó. Điều lệ FIVB có một chương riêng về lỗi ở lưới và đường tấn công. Chân của chủ công không được vượt qua vạch giữa khi bóng còn trong cuộc, trừ khi một phần bàn chân vẫn còn chạm vạch. Trọng tài biên phải nhìn hai điểm cùng lúc: chân và bóng. Mắt người có giới hạn, và giới hạn đó không phải là lỗi của trọng tài, mà là lỗi của hệ thống không cung cấp cho họ công cụ. Có những giải đấu mà tôi ngồi đếm từng pha chắn bóng bằng tay. Một trận kéo dài hai tiếng, tôi ghi được chín mươi bảy lần chạm bóng ở lưới. Chín mươi bảy lần đó không nằm trong bất kỳ báo cáo chính thức nào. Nó nằm trong sổ tay của tôi, và nó cho thấy một điều: nếu không ai đếm, thì không ai kiểm chứng được một quyết định. Ở tầng đội tuyển, bóng chuyền nữ Việt Nam từng có giai đoạn dựa vào một vài tay đập chủ lực. Khi họ chấn thương, cả hệ thống sụp. Đó là dấu hiệu của một đội hình mỏng, và cái mỏng đó chỉ hiện ra khi ta có dữ liệu về tải trọng thi đấu của từng người. Không có dữ liệu tải trọng, chấn thương xuất hiện và bị gọi là đen đủi. Mật độ lịch thi đấu hai trận một tuần không đội ngũ y tế nào cứu được, nhưng nếu không ghi lại, ta không biết mình đang đẩy ai vào chỗ nào. Trong ba tháng giải đấu bị hoãn vì dịch, tôi rà lại toàn bộ biên bản của một mùa. Tôi tìm thấy một quy luật: những trận có khán giả đông, trọng tài rút thẻ nhiều hơn; những trận sân trống, thẻ giảm. Áp lực đám đông đi thẳng vào tiếng còi. Sân không khán giả, tôi thấy trọng tài run. Không phải vì áp lực, vì thiếu diễn viên cho họ diễn. Nhưng khi sân đông, chính khán giả lại là người diễn, và trọng tài là người bị kéo vào vở kịch. Phe cảm xúc nói rằng bóng chuyền là cảm hứng, không phải bảng biểu. Tôi không phản đối cảm hứng. Nhưng khi một đội mất một điểm ở tỷ số 22-22 vì một tiếng còi không thể kiểm chứng, cảm hứng trở thành bất công. Vấn đề không nằm ở trọng tài. Vấn đề nằm ở chỗ chúng ta yêu cầu trọng tài phán quyết bằng mắt người, nhưng lại tranh cãi bằng máy quay trong đầu mỗi khán giả. Khán giả có máy quay, trọng tài chỉ có mắt. Khi video soi vào một tình huống, tôi không cãi. Tôi để máy quay làm chứng. Nhưng muốn máy quay làm chứng, phải có máy quay. Và phải có người ghi lại thời điểm, góc máy, số hiệp, tỷ số. Không có những thứ đó, mọi tranh cãi đều kết thúc bằng một câu: tôi thấy khác. Một cuộc tranh luận mà hai bên đều có lý, nhưng không bên nào có bằng chứng, là một cuộc tranh luận vô nghĩa. Tôi từng đọc một bản phân tích chuyên sâu về một trận bóng chuyền. Bản phân tích dài, chia thành nhiều mục, mỗi mục một khung riêng. Nhưng khi đọc đến cuối, mọi mục đều trống. Không có thông tin về chiến thuật, không có dữ liệu, không có tên đội, không có thời điểm, không có nguồn. Người viết không có gì để viết, nên bản phân tích chỉ còn là cái khung. Bóng chuyền Việt Nam đang ở đúng trạng thái đó ở nhiều giải: rất nhiều tranh cãi, và rất ít dữ liệu để giải quyết chúng. Cái khung đẹp không thay được bằng chứng. Một bản biên bản có mục chiến thuật, mục dữ liệu, mục luật, mục rủi ro, nhưng không có số thì không dùng được để bảo vệ ai, cũng không dùng được để buộc tội ai. Trọng tài không cần lời khen, họ cần một hệ thống đủ dữ liệu để tiếng còi của họ đứng vững sau khi trận đấu kết thúc. Phán quyết bằng video không phải là thứ xa xỉ. Nó là cuốn biên bản thứ hai của trận đấu. Một giải đấu không có nó sẽ tiếp tục sản sinh ra những đêm như đêm tôi ngồi trên khán đài, ghi lại giây thứ mười bốn của một pha bóng mà không ai có thể tái hiện. Muốn trọng tài bớt bị chỉ trích, hãy cho họ bằng chứng trước, rồi hãy yêu cầu họ đúng. Luật lệ không nuôi người, nhưng người nuôi luật lệ bằng những pha bóng kiểu mẫu.