Asiad 20 ngày 20/9: Việt Nam có 2 HCĐ, Bùi Ngọc Nhi đi qua nhánh repechage kata

Mọi câu chuyện thể thao đều bắt đầu từ một con số bị bỏ quên.

Con số tôi muốn nói ở đây không phải là hai HCĐ mà đoàn Việt Nam giành được trong ngày thi đấu đầu tiên của Asiad 20, cũng không phải ba HCV của Thái Lan. Nó nằm ở giữa một nhánh đấu phụ mang tên repechage, nơi Bùi Ngọc Nhi đứng sau khi bị một võ sĩ người Nhật đánh bại ở vòng loại nội dung kata cá nhân nữ. Từ điểm rơi đó, cô thắng một võ sĩ Hàn Quốc, rồi một võ sĩ Singapore, và bước lên bục nhận HCĐ.

Khoảnh khắc quyết định của ngày thi đấu không nằm ở lễ trao huy chương. Nó nằm ở giây phút cô nhận ra mình vẫn còn cửa sau khi đã bị đẩy xuống nhánh dưới. Đọc đúng khoảnh khắc ấy đòi hỏi phải hiểu kata là gì, và phần lớn các bản tin tổng hợp kết quả đều bỏ qua chi tiết đó. Họ đếm huy chương, ghi tên vận động viên, rồi đi tiếp.

Tôi theo dõi diễn biến này từ Tokyo. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, việc đưa tin về một ngày thi đấu của đoàn thể thao Việt Nam tại một kỳ đại hội châu lục luôn chứa một cái bẫy quen thuộc: người ta gộp mọi thứ vào một bảng tổng kết, rồi từ bảng tổng kết ấy rút ra những kết luận mà dữ liệu không cho phép. Hai HCĐ là sự thật. Nhưng hai HCĐ đó thuộc hai câu chuyện khác nhau, và việc đặt chúng cạnh nhau trong cùng một dòng tít đã làm phẳng đi phần lớn ý nghĩa của từng cái.

Asiad 20 diễn ra tại Aichi-Nagoya, Nhật Bản. Ngày thi đấu đầu tiên, 20/9, có 31 bộ huy chương được trao. Đó là một con số đáng lưu ý, bởi nó cho thấy mật độ nội dung dày đặc của một kỳ đại hội châu lục, nơi các đoàn thể thao tầm trung phải phân bổ lực lượng có tính toán để tối ưu hóa cơ hội có huy chương thay vì dàn trải trên quá nhiều nội dung.

Đoàn Việt Nam cử vận động viên tham gia ở nhiều bộ môn: bơi, bắn súng, karate, xe đạp, MMA, wushu, bóng chuyền, bóng ném và teqball. Cùng ngày, Thái Lan giành ba HCV, chủ yếu tập trung ở teqball. Trung Quốc và Nhật Bản dẫn đầu ở phần lớn các nội dung còn lại.

Bảng tổng sắp sau ngày đầu tiên phản ánh một cấu trúc huy chương khá quen thuộc của các kỳ đại hội châu lục. Các cường quốc gom huy chương ở nhóm nội dung Olympic và nhóm nội dung có hệ thống huấn luyện chuyên biệt kéo dài nhiều thập kỷ. Các đoàn tầm trung như Việt Nam tìm đường vào qua nhánh đấu phụ, qua các nội dung biểu diễn, hoặc qua những bộ môn có ít quốc gia cạnh tranh trực tiếp. Cấu trúc ấy không sai, nhưng nó khiến việc đọc kết quả trở nên khó hơn nhiều so với vẻ ngoài của nó.

Một tấm huy chương ở nội dung kata không giống một tấm huy chương ở nội dung đối kháng. Một tấm huy chương ở teqball không giống một tấm huy chương ở karate. Nếu chỉ đếm số lượng, người ta bỏ qua toàn bộ phần khó nhất của câu chuyện, phần quyết định một nền thể thao đang ở đâu trên bản đồ châu lục.

Cấu trúc của một ngày thi đấu như thế này cũng đặt ra một bài toán thông tin. Khi có 31 bộ huy chương được trao chỉ trong một ngày, không bản tin nào có thể bao phủ hết. Người làm tin phải chọn. Và cách họ chọn thường phản ánh không phải giá trị thể thao của nội dung, mà là mức độ dễ ghi chép. Những nội dung có kết quả rõ ràng, có bảng điểm dễ đọc, có tên vận động viên dễ xác minh sẽ được đưa lên. Những nội dung đòi hỏi hiểu biết kỹ thuật mới đọc được thường bị bỏ lại phía sau, hoặc chỉ tồn tại như một dòng ghi chú ở lề.

Ở bản tin ngày 20/9, phần võ thuật của Việt Nam rơi đúng vào tình trạng đó.

Bùi Ngọc Nhi giành HCĐ nội dung kata cá nhân nữ. Đây là kết quả duy nhất trong nhóm võ thuật được mô tả với đủ chi tiết để có thể phân tích.

Trước khi đi vào chi tiết, cần nói rõ bản chất của kata. Kata là nội dung biểu diễn có tính điểm, không phải nội dung đối kháng. Võ sĩ thực hiện một bài quyền đã được quy chuẩn hóa, và hội đồng giám khảo cho điểm dựa trên ba trục chính: giá trị kỹ thuật của bài quyền, chất lượng thực hiện động tác, và tính thể thao của toàn bộ bài biểu diễn. Không có đòn đánh, không có vật, không có knockout. Không có đối thủ trên sàn theo nghĩa đối kháng trực tiếp.

Điều đó quan trọng vì nó thay đổi hoàn toàn cách đọc kết quả. Trong một nội dung đối kháng, thắng thua được xác định bởi điểm số ghi được trước đối thủ. Trong kata, thắng thua được xác định bởi việc hội đồng giám khảo đánh giá bài biểu diễn của bạn cao hơn bài biểu diễn của người khác. Hai võ sĩ không cần phải ở trên sàn cùng lúc theo nghĩa đối đầu. Họ chỉ cần trình diễn tốt hơn.

Nhưng cấu trúc giải đấu thì vẫn là loại trực tiếp. Và ở đấu trường đỉnh cao, cấu trúc này bao gồm một nhánh repechage, nhánh đấu dành cho những người đã thua. Ai thua ở vòng loại vẫn có thể quay lại nhánh này, và tùy theo kết quả các trận đấu tiếp theo trong bảng đấu, có thể đi đến tấm HCĐ. Đây là điểm cốt lõi giúp giải thích con đường của Bùi Ngọc Nhi.

Cô thua một võ sĩ Nhật Bản ngay ở vòng loại. Từ đó, cô rơi xuống nhánh repechage. Tại nhánh này, cô đánh bại một võ sĩ Hàn Quốc, rồi một võ sĩ Singapore, và giành HCĐ.

Chuỗi trận đó cho phép rút ra một tín hiệu về vị trí của cô trong bản đồ kata châu Á. Nhật Bản là cường quốc số một của kata thế giới, không riêng gì châu Á. Các trường phái kata của Nhật đã đặt ra chuẩn mực cho hệ thống chấm điểm quốc tế trong nhiều thập kỷ. Hàn Quốc là một quốc gia kata thuộc tầng thứ hai, có truyền thống và hệ thống đào tạo bài bản, nhưng không ở cùng đẳng cấp với Nhật. Singapore có phong trào karate phát triển, nhưng thành tích kata ở đấu trường châu lục không được xếp vào nhóm dẫn đầu.

Việc Bùi Ngọc Nhi thua Nhật nhưng thắng Hàn Quốc và Singapore không phải một sự trùng hợp. Nó chỉ ra rằng cô đang ở tầng dưới của nhóm dẫn đầu châu lục, và ở tầng trên của nhóm thứ hai. Đó là một kết quả đáng ghi nhận cho một nền kata đang xây dựng.

Nhưng cần phải nói thẳng một điều. Giới hạn của một võ sĩ kata ở đấu trường châu lục không nằm ở khả năng thực hiện bài quyền. Nó nằm ở việc phải vượt qua chuẩn mực do người Nhật đặt ra. Khi mọi người nhìn vào chiến thắng, tôi tìm nơi họ che giấu điểm yếu. Ở đây, điểm yếu không bị che giấu. Nó nằm ngay ở vòng loại, công khai, và định hình toàn bộ câu chuyện của tấm HCĐ.

Có một chi tiết quan trọng khác: bản tin không công bố điểm kỹ thuật của cô. Không có điểm giá trị kỹ thuật, không có điểm thực hiện, không có điểm thể thao. Chúng ta biết cô đứng ở tầng nào, nhưng không biết cô đứng cách tầng trên bao xa. Sự im lặng của dữ liệu ở đây cũng là thông tin. Những bản tổng hợp kết quả thường bỏ qua điểm số vì điểm số đòi hỏi phải có nguồn cụ thể.

Trong kata, khoảng cách giữa tầng một và tầng hai không lớn về mặt kỹ năng thô. Nó nằm ở độ tinh tế của các chi tiết nhỏ: góc đặt tay, độ căng của cơ khi chuyển động, nhịp thở, và sự đồng nhất giữa các động tác trong toàn bài. Đó là loại khác biệt mà chỉ có hội đồng giám khảo mới định lượng được. Và vì điểm số không được công bố, người đọc bên ngoài không thể biết cô đang ở đâu trong khoảng cách đó.

Cần lưu ý thêm một đặc điểm mang tính hệ thống của nội dung biểu diễn: võ sĩ kata và taolu có quỹ đạo sự nghiệp dài hơn nhiều so với võ sĩ kumite và sanda, bởi tốc độ phản xạ đóng vai trò nhỏ hơn độ chín kỹ thuật. Một võ sĩ kata có thể duy trì đỉnh cao phong độ qua nhiều chu kỳ đại hội, trong khi một võ sĩ đối kháng thường đạt đỉnh sớm hơn và phụ thuộc nhiều hơn vào tốc độ, phản xạ và khả năng chịu va chạm. Nếu có dữ liệu tuổi và số trận của từng vận động viên, đây sẽ là trục phân tích đáng giá nhất. Nhưng bản tin không cung cấp dữ liệu đó.

Phần còn lại của nhóm võ thuật Việt Nam trong ngày 20/9 để lại nhiều câu hỏi hơn là câu trả lời.

Chu Văn Đức tham gia nội dung kumite nam hạng 60kg. Không có kết quả được công bố. Đây là một mất mát lớn về mặt phân tích, bởi kumite mới là nội dung đối kháng thực sự của karate: có điểm, có va chạm, có chiến thuật đối đầu trực tiếp. Hạng 60kg nam là hạng cân nhẹ, đòi hỏi tốc độ phản xạ cao, khả năng quản lý khoảng cách chính xác và khả năng duy trì nhịp độ trong suốt trận đấu. Nếu có kết quả, người ta có thể phân tích được rất nhiều thứ: anh bị dẫn điểm rồi gỡ hay bị kiểm soát từ đầu, anh thắng thua ở các tình huống vào sân như thế nào, anh có giữ được tốc độ đến phút cuối hay không. Không có dữ liệu nào trong số đó.

Nguyễn Văn Sỹ vào chung kết nội dung changquan nam. Changquan là một bài quyền thuộc hệ thống wushu taolu, lại là nội dung biểu diễn có tính điểm. Việc anh vào được chung kết có nghĩa là anh đạt chuẩn top 8 châu lục ở nội dung này. Đó là một tín hiệu đáng kể với wushu Việt Nam. Nhưng thứ hạng cuối cùng của anh trong chung kết không được công bố. Có khả năng anh suýt có huy chương. Có khả năng anh xếp thứ tư hoặc thứ năm. Không có cách nào để biết từ bản tin này, và việc bỏ trống kết quả chung kết của một vận động viên vào được trận cuối là một thiếu sót đáng kể về mặt thông tin.

Hai nội dung sanda chỉ được nhắc đến ở giai đoạn vòng loại. Không có tên vận động viên, không có kết quả, không có bất kỳ chi tiết nào. Sanda là môn đối kháng cho phép đá, đấm và vật, với hệ thống tính điểm khác biệt so với kickboxing chuyên nghiệp, bao gồm điểm vật, thiết bị bảo hộ bắt buộc và quy định về kỹ thuật được phép sử dụng. Nếu có kết quả, đây sẽ là nội dung đáng phân tích nhất trong toàn bộ bản tin. Nhưng ở đây, nó chỉ tồn tại như một dòng ghi chú.

Và có một chi tiết cần nói rõ. Bản tin liệt kê MMA như một môn mà đoàn Việt Nam tham gia. MMA chưa phải là nội dung có huy chương chính thức theo chương trình đại hội châu lục ở dạng phổ biến. Nếu thông tin này chính xác, nó là một tín hiệu quan trọng về việc mở rộng chương trình thi đấu. Nếu không chính xác, nó chỉ ra một vấn đề về độ tin cậy của nguồn. Trong cả hai trường hợp, việc chỉ liệt kê MMA như một mục tham gia mà không có bất kỳ kết quả nào không giúp ích gì cho người đọc.

Cách đây vài năm, trong một dự án phỏng vấn các cựu cầu thủ J-League về cảm giác thi đấu trong sân vận động không có khán giả, tôi nhận ra một điều: câu chuyện nằm ở con người bên trong sự im lặng. Cái gì không được kể đôi khi quan trọng hơn cái được kể. Ở bản tin này, những khoảng trống về kết quả kumite, thứ hạng chung kết changquan, kết quả sanda và các trận MMA không phải là những chi tiết bị lãng quên ngẫu nhiên. Chúng là cấu trúc của một bản tin được lắp ghép từ nhiều nguồn rời rạc, nơi người làm tin chỉ kịp ghi lại những gì dễ ghi lại nhất trong thời gian ngắn nhất.

Áp lực của ngày thi đấu đầu tiên luôn nằm ở chỗ nó buộc mọi bản tin phải có một cái tít. Và cái tít đó thường được xây dựng bằng cách đếm huy chương.

Khi một bản tin gộp một tấm HCĐ kata và một tấm HCĐ teqball vào cùng một con số hai HCĐ, nó đã làm phẳng hai câu chuyện có ý nghĩa hoàn toàn khác nhau. Kata là nội dung biểu diễn có hệ thống chấm điểm phức tạp, có tính cạnh tranh kỹ thuật cao, được định hình bởi các cường quốc có truyền thống hàng chục năm. Teqball là môn bóng trên bàn cong, ít phổ biến hơn nhiều, và chưa được xác minh là nội dung huy chương chuẩn của đại hội châu lục. Việc đặt hai tấm huy chương đó cạnh nhau không giúp người đọc hiểu được vị trí thật sự của thể thao Việt Nam.

Đây là một dạng bóp méo khung nhìn rất phổ biến. Khi thể thao quốc gia tập trung vào bảng tổng sắp, mọi huy chương đều trở nên giống nhau về mặt cảm xúc, dù chúng khác nhau hoàn toàn về mặt ý nghĩa kỹ thuật. Người hâm mộ nhớ tỉ số, tôi nhớ biểu cảm của hậu vệ ở phút 89. Người hâm mộ nhớ hai HCĐ, nhưng họ không nhớ rằng một trong hai tấm đó đến từ một nội dung biểu diễn có hệ thống chấm điểm khắt khe, và điều đó làm thay đổi hoàn toàn cách đánh giá giá trị của nó.

Có một vấn đề thứ hai, và nó nghiêm trọng hơn về mặt thông tin. Bản tin gắn với Asiad 20 và đặt ngày thi đấu đầu tiên là 20/9, với chủ nhà Aichi-Nagoya. Nếu được trình bày như một bản tin thời sự hiện tại, có hai khả năng: nó được viết như một bản xem trước nhưng trình bày như thể kết quả đã có, hoặc nó được tổng hợp từ nhiều nguồn mà không qua kiểm chứng. Cả hai khả năng đều đòi hỏi người đọc phải cẩn trọng trước khi sử dụng thông tin.

Kèm theo đó là vấn đề về thành phần chương trình thi đấu. Việc teqball xuất hiện như một nội dung có huy chương, và MMA xuất hiện như một nội dung tham gia, là những thông tin cần được xác minh độc lập. Không phải vì chúng không thể xảy ra, bởi chương trình đại hội châu lục có thể thay đổi theo chu kỳ, mà vì chúng không thuộc danh sách mặc định mà người ta có thể giả định là đúng.

Tôi không nói bản tin này sai. Tôi nói nó chưa được xác minh. Trong công việc làm phim tài liệu về thể thao, đó là một sự khác biệt rất lớn. Phá vỡ quy ước không cần tiếng nói to, cần bằng chứng đủ nặng. Ở đây, bằng chứng chưa đủ nặng để kết luận bất cứ điều gì, về chương trình thi đấu, về trình độ của các vận động viên, hay về vị trí thật sự của võ thuật Việt Nam ở đấu trường châu lục.

Điều đáng chú ý là phần lớn các bản tin tổng hợp kết quả kiểu này đều có cùng một cấu trúc lỗi. Chúng dựa vào những gì dễ đếm, gồm số huy chương, số trận thắng, số vận động viên, và bỏ qua những gì khó xác minh. Kết quả là người đọc nhận được một bức tranh gọn gàng nhưng sai lệch về tỷ lệ. Họ biết Việt Nam có hai HCĐ, nhưng họ không biết hai HCĐ đó được tạo ra như thế nào, trong những nội dung có mức độ cạnh tranh ra sao, và đứng ở đâu trong hệ thống phân tầng của từng môn.

Tôi tin dữ liệu, nhưng tôi viết về những gì dữ liệu không thể đo.

Điều đáng theo dõi tiếp theo từ ngày thi đấu này không phải là số huy chương. Đó là vị trí của Nguyễn Văn Sỹ trong chung kết changquan nam. Nếu anh có huy chương, vị thế của wushu Việt Nam trên bản đồ châu lục sẽ thay đổi đáng kể. Đó là kết quả các trận sanda. Nếu có, chúng sẽ cung cấp dữ liệu thực sự đầu tiên về khả năng đối kháng của võ thuật Việt Nam ở đấu trường châu lục. Đó là kết quả của Chu Văn Đức ở hạng 60kg kumite. Nếu có, nó sẽ cho biết Việt Nam đang đứng ở đâu trong hệ thống karate đối kháng.

Và điều đáng theo dõi dài hạn là Bùi Ngọc Nhi. Cô đã chứng minh mình ở trong nhóm trên của tầng thứ hai châu Á. Bước tiếp theo, và đây là bước khó nhất, là vượt qua tầng đầu tiên. Trong kata, điều đó không đến từ việc tập luyện nhiều hơn. Nó đến từ việc hiểu chính xác hệ thống chấm điểm đã được xây dựng qua nhiều thập kỷ, và tìm ra cách đạt được độ khó kỹ thuật cần thiết trong khuôn khổ đó.

Đằng sau mỗi bàn thua là một quyết định đã bị bỏ qua. Đằng sau mỗi tấm huy chương cũng vậy. Trong một ngày thi đấu mà phần lớn kết quả bị bỏ trống, việc ghi lại cẩn thận cái gì đã xảy ra, và cái gì chưa, là cách duy nhất để bắt đầu hiểu điều gì thực sự đang diễn ra bên trong một kỳ đại hội.